Nikomedia’dan Helenopolis’e uzanan bir anlatının izinde
Marmara’nın güney kıyılarında, bugünkü Yalova’nın Altınova ilçesine bağlı Hersek çevresinde, antik çağın önemli yerleşimlerinden Helenopolis’in izleri bulunur. Bu kentin geçmişi yalnızca Roma İmparatoru Konstantin’in annesi Helena’nın adıyla değil, denizin içinden gelen sıra dışı bir hikâyeyle de anılır: Bir yunusun, denize atılan bir Hristiyan din adamının naaşını sırtında taşıyarak kıyıya çıkardığı anlatılır. Efsanenin kahramanı, Antakyalı Aziz Lucian’dır.
Lucian, 3. yüzyılın sonları ile 4. yüzyılın başlarında yaşamış, Antakya Kilisesi’nin tanınmış din adamlarından ve kutsal metinler üzerinde çalışmış bir isimdi. İmparatorluk yönetiminin Hristiyanlara yönelik baskıları sırasında tutuklandı ve Nikomedia’ya götürüldü. Hristiyan geleneğine göre burada inancından vazgeçmediği için hapsedildi; ağır eziyetlerin ardından hayatını kaybetti. Ölüm tarihi gelenekte genellikle 7 Ocak 312 olarak verilir. Ancak erken dönem kaynakları ile daha sonra kaleme alınan aziz yaşamlarını birbirinden ayırmak gerekir: Lucian’ın Hristiyan geleneğinde önemli bir şehit olarak anılması eski tanıklıklara dayanırken, yunus mucizesi daha sonraki menkıbe anlatısında belirginleşir.
Rivayete göre Lucian’ın bedeninin Hristiyanlar tarafından bulunup defnedilmesini önlemek isteyen görevliler, sağ koluna ağır bir taş bağlayarak naaşı denize attılar. Ceset günlerce denizde kaldı. Menkıbenin bazı anlatımlarında on dört günün ardından, on beşinci gün, Lucian’ın öğrencilerinden Glykerios bir rüya gördü. Rüyasında aziz ona kıyıda beklemesini söylüyordu. Sabah olduğunda öğrenciler deniz kıyısına gittiler. Büyük bir yunus, Lucian’ın bedenini sırtında taşıyarak dalgaların arasından kıyıya yaklaştırdı. Rivayete göre yunus, naaşı karaya bıraktıktan sonra öldü. Böylece denizin saklaması istenen beden, yine denizin bir canlısı aracılığıyla insanlara geri verilmiş oldu.
Bu hikâyenin coğrafyası Yalova tarihi bakımından dikkat çekicidir. Lucian’ın Nikomedia’da öldüğü, naaşının ise körfezin karşı kıyısındaki Drepanum’a götürüldüğü anlatılır. Drepanum, İmparator Konstantin döneminde annesi Helena’nın onuruna Helenopolis adını aldı. Antik ve geç antik kaynaklarda kentin Nikomedia Körfezi kıyısındaki konumu açıkça belirtilir. Helenopolis’in bugünkü Hersek’le özdeşleştirilmesi, bölgenin tarihî coğrafyası bakımından kabul gören yer belirlemelerindendir. Böylece Lucian efsanesi, İzmit Körfezi’nin iki yakasını ve Yalova’nın antik yerleşim tarihini birbirine bağlar.
Peki, yunus gerçekten Lucian’ın naaşını kıyıya taşımış olabilir mi? Tarihçilik burada inanç anlatısıyla tarihî olguyu ayırmak zorundadır. 20. yüzyılın önemli hagiografi araştırmacılarından Hippolyte Delehaye, Lucian’ın şehitlik geleneği ile yunus hikâyesini ayrı değerlendirir. Delehaye’ye göre yunusun insanı ya da bir bedeni denizden kurtarması, Antik Yunan dünyasında zaten bilinen bir anlatı kalıbıdır. Arion’un yunus tarafından kurtarılması, Melikertes’in denizden çıkarılması gibi mitolojik örnekler, bu motifin Hristiyan aziz menkıbelerine de taşınmış olabileceğini düşündürür. Bu yorum, Lucian’ın tarihî varlığını veya şehit olarak anılmasını ortadan kaldırmaz; yalnızca yunus mucizesinin tarihsel kanıt sayılamayacağını hatırlatır.
Üstelik bu efsanenin Helenopolis’teki kutsal hafızayla ilişkisi de önemlidir. Aziz Lucian’a adanan bir ibadet yerinin ve onun naaşının bu kentle ilişkilendirilmesi, Drepanum’un neden Hristiyan dünyasında özel bir anlam kazandığını açıklamaya yardımcı olur. Daha sonraki tarihçiler, Konstantin’in kente ilgisini ve Helena’nın burayla bağını da Lucian’ın naaşının buraya getirilişiyle ilişkilendirmiştir. Bu anlatıların ayrıntıları kaynaklara göre değişse de Helenopolis’in Lucian kültüyle anıldığı açıktır.
Lucian’ın yunusu, bu nedenle yalnızca olağanüstü bir mucizenin kahramanı değildir. Aynı zamanda eski dünyanın mitolojik imgelerinin yeni dinanlatılar içinde nasıl yaşamaya devam ettiğini gösteren güçlü bir semboldür. Antik çağda denizcinin ve yolcunun dostu sayılan yunus, Hristiyan menkıbesinde şehidin bedenini karaya ulaştıran ilahî yardımın işaretine dönüşür. Yalova kıyılarında, Hersek’in karşısındaki körfezin sularına bakarken bu hikâyeyi hatırlamak, bölgenin tarihinin yalnızca taşlarda ve harabelerde değil, yüzyıllar boyunca anlatılagelen hafızada da yaşadığını gösterir.
