
İnsanlık tarihi, doğanın muazzam ve karmaşık döngüleri içinde şekillendi. İnsanlık, tarihin hemen her döneminde; kâr hırsının, tahakkümün, maddi gücün ve paranın ezici baskısıyla sınandı. Bu karanlık zincir bugün küresel ölçekte vahşi bir rekabeti ve tükenmek bilmeyen bir tahakküm hırsını adeta kaçınılmaz bir gerçeklik olarak dayatıyor. Oysa para ve gücün merkeze alındığı bu çarpık düzenin sürdürülebilir olmadığını, dünyayı adım adım yaşanmaz bir cehenneme çevirdiğini ve bizzat insan soyunun varlığını tehdit ettiğini artık çok net görüyoruz. Bu zihniyet değişmediği takdirde, ne ekosistemlerin hassas dengesi kalabilir ne de insan ruhunun onuru korunabilir...
Bu adaletsiz düzenin en büyük ideolojik dayanaklarından biri, doğanın yanlış okunması ve popüler kültür ile belgeseller eliyle zihinlere kazınan "en güçlü olan hayatta kalır" dogmasıdır. Televizyon ekranlarında sürekli olarak yırtıcıların avlarını parçalaması gösterilir; hayvanlar aleminin yalnızca vahşi ve acımasız bir boğuşmadan ibaret olduğu sunulur. Oysa doğanın en temel düsturunun yalnızca rekabet olduğu algısının, insana karşı insan mücadelesini meşrulaştırmak için üretildiğine inanıyorum. Pyotr Kropotkin, Karşılıklı Yardımlaşma adlı eserinde doğanın gerçek yüzünü gözler önüne sererken, türlerin evriminde ve hayatta kalmasında mücadele kavramından çok daha büyük ölçüde karşılıklı yardımlaşma ve dayanışmanın esas olduğunu vurgular. Doğa sadece pençelerin savaşı değildir; göç eden kuşların birbirine rüzgâr koridoru açması, arıların ve karıncaların kolektif emeği, hatta ormandaki ağaçların kökler ağı aracılığıyla zayıf ve besine ihtiyaç duyan diğer ağaçlara gıda taşıması tam bir dayanışma tablosudur. Canlılar arasındaki bu muazzam yardımlaşma ağları ekranlardan ve bilinçlerden gizlenirken, insanın insana kurduğu tuzaklar meşrulaştırılmaktadır...
Bugünkü dünya düzeninin egemenleri; ülkeler, halklar ve hatta bireyler arasındaki kavgaları kendi varoluşları için hayati görmekte ve sürekli körüklemektedir. Çatışma ve kaos ortamı; silah ticaretini, küresel sömürü çarklarını yaratmaktadır, bundan daha da önemlisi insanların birleşmesini ve güzel bir dünyanın nasıl kurulabileceği üzerine yoğunlaşmayı engellemektedir. Friedrich Nietzsche’nin insan doğasındaki güç tutkusu ve tahakküm eğilimleri üzerine yaptığı analizler, insanın güce taparak zayıfı ezmeyi bir erdem zannettiği anlarda toplumsal çözülmenin başladığını fısıldar. Albert Einstein da bu tehlikeye dikkat çekerken, "İnsanoğlu savaşı ortadan kaldırabilmek için, kendi yarattığı siyasi ve ekonomik sistemleri vicdan süzgecinden geçirmek zorundadır" diyerek bugünkü tıkanıklığı özetler. Egemenlerin çizdiği bu karanlık yola karşı, düşünce tarihinin alternatif ışıkları bize bambaşka bir ufuk sunar. Sosyal Darwinizmin insanı insana kurşun sıkan bir canavara dönüştüren vahşi rekabetine karşı; Jean-Baptiste Lamarck ve Trofim Lysenko'nun çevreyle uyum, adaptasyon ve ortaklaşa gelişme vurguları; Henri Bergson’un mekanik aklın ötesine geçerek hayatın özünü yorumlayan 'yaşam hamlesi' kavramı insanlığa yeni bir yön tayin eder. Bergson’un belirttiği gibi, insanlık mekanikleşen dünyasını ancak sezgi, sevgi ve ruhsal derinlikle yeniden insani kılabilir. Baruch Spinoza ise doğanın ve insanın birbiriyle olan bu bölünmez bütünlüğünü, her varlığın kendi özünü koruma ve diğeriyle uyum içinde yaşama çabası olarak tanımlar...
Varoluşumuzu bu girdaptan kurtarmak için paranın ve gücün yerine; barış, dayanışma, empati, şeffaflık, hoşgörü, hakkaniyet, şefkat ve güven gibi kavramları hakim kılmak gerektiğine inanıyorum. Tarih bu kavramların hayat bulduğu dönemlere ve coğrafyalara da tanıklık etmiştir. Endülüs Emevi Devleti döneminde Kurtuba, farklı inançların ve kültürlerin hoşgörü içinde yaşayabildiği bir medeniyet merkezi olmuş; Anadolu'daki Ahilik teşkilatının kültürel kodları ise dayanışmayı, hakkaniyeti, emeğe saygıyı ve toplumsal güveni ticari ve günlük hayatın merkezine yerleştirmiştir. Benzer şekilde, Mimar Sinan’ın eserlerinde hayat bulan külliye ve imaret kültürü, toplumun en dezavantajlı kesimlerini gözeten muazzam bir dayanışma ağı örmüş; Piri Reis’in haritalarında ve eserlerinde yankı bulan coğrafya kavrayışı, dünyayı yağmalanacak bir ganimet sahası olarak değil; merakla incelenmesi, dengesine saygı duyulması ve adeta ortak bir ev gibi tanınması gereken uçsuz bucaksız bir bütünlük olarak okumamızı sağlar…
Bu değerlerin kalıcı bir toplumsal kültüre dönüşmesi ise kuşkusuz eğitim sistemlerinin köklü olarak dönüştürülmesinden geçiyor. Bugünün hâkim eğitim paradigmaları, ne yazık ki bireyi, rakiplerini geride bırakması gereken birer yarış atı veya acımasız birer pazar aktörü olarak konumlandırıyor. Okullar; empatiyi, kolektif üretimi ve ekolojik duyarlılığı beslemek yerine, bence puan yarışının ve bireysel hırsların kurulduğu bir pazar tezgahı gibi çalışıyor. Oysa dünyayı adım adım yaşanmaz bir cehenneme çeviren bu karanlık girdaptan çıkışımız, mevcut sistemin bu tür dayatmalarına teslim olmakla değil; insanın insanla ve doğayla yeniden barışçıl ve onurlu bağlar kurmasıyla mümkün. Gücün, paranın ve tahakkümün yasası yerine; sevginin, aklın ve dayanışmanın yasasını egemen kılmak, geleceğe karşı en temel ve ortak sorumluluğumuz olarak önümüzde duruyor...


