Her insan dünyaya farklı yeteneklerle, farklı meraklarla geliyor. Kimisi sayılarla düşünür, kimisi kelimelerle… Kimisi insan ilişkilerinde olağanüstüdür, kimisi makinelerin dilini anlar, kimi bir laboratuvarda sabahlayabilir. Kimisi bir çocuğun hayatını değiştirecek öğretmen olur, kimisi yeni bir teknoloji geliştirecek bilim insanı...
*****
Üniversite sınav sonuçları açıklandı. Şimdi milyonlarca genç tercih yapacak. Ne yazık ki tercih masalarında en çok konuşulan soru yine aynı: "Puanın nereye yetiyor?"
Oysa insanın hayatını belirleyecek asıl soru şudur: "Ben hangi işi yaparken kendim olurum?"
Bugün birçok genç, puanının yettiği "en yüksek" bölümü seçmeye çalışıyor. Oysa yükseklik ile doğruluk aynı şey değil...
Bazen balığı ağaca çıkmaya zorluyorlar, maymunu ise okyanusların dibine dalmaya...
*****
Eski Yunan'ın en önemli öğütlerinden biri, Delphi Tapınağı'nın girişine yazıldığı kabul edilen iki kelimedir: "Kendini bil." Batı düşüncesinin belki de en derin cümlesi budur. Çünkü insanın, kendisini tanımadan yaptığı her tercih, başkasının pusulasıyla çıkılmış bir yolculuğa benzer.
Sokrates'in bütün felsefesi de aslında bu çağrının etrafında şekillenir. Ona göre sorgulanmamış bir hayat eksik yaşanmış bir hayattır. Kendini tanımayan insan ise çoğu zaman başkalarının beklentilerini kendi arzuları sanmaya başlar. Bugün tercih dönemindeki birçok gencin yaşadığı tehlike tam da bu...
*****
Nietzsche'nin en çok tekrarlanan düşüncelerinden biri şudur: "Kendin ol."
Bu, basit bir kişisel gelişim tavsiyesi değildir. Nietzsche'ye göre insanın en büyük görevi, başkalarının biçtiği kalıplara sığmak değil; kendi potansiyelini gerçekleştirmektir. Çünkü herkesin, hakkını vererek dolu dolu yürüyebileceği tek bir yol vardır, o da kendi yolu...
*****
Steve Jobs'ın Stanford Üniversitesi mezuniyet konuşmasında söylediği şu söz, bugün hâlâ milyonlarca gence ilham veriyor: "Harika işler yapmanın tek yolu, yaptığınız işi sevmektir. Henüz bulamadıysanız aramaya devam edin. Sakın yetinmeyin."
İnsan sevdiği işi yaptığı zaman başarılı olur...
*****
Ivan Illich, Okulsuz Toplum adlı eserinde şöyle der: "Öğrenmenin büyük bölümü öğretimin sonucu değildir; anlamlı bir ortamın içinde özgürce yer almanın sonucudur."
Çünkü gerçek öğrenmenin yakıtı zorunluluk değil, meraktır. Merak ise ancak insanın tabiatına uygun bir alanda uzun süre canlı kalabilir...
*****
Aristoteles, Nikomakhos'a Etik'te mutluluğu, "ruhun erdeme uygun etkinliği" olarak tanımlar. İlk bakışta soyut görünen bu cümle, aslında hayatın en somut gerçeğini anlatır. Mutluluk, yalnızca haz almak değildir. İnsanın sahip olduğu imkânları, kabiliyetleri ve karakterini hayata yansıtabilmesidir. Kendi doğasına uygun bir hayat yaşayabilmesidir.
*****
Anne babalar da bu süreçte önemli bir sorumluluk taşıyor. Çocuğunuzun puanını değil, gözlerinin ne zaman parladığını izleyin. Hangi konuda saatlerce sıkılmadan uğraşıyor? Hangi işi yaparken mutlu oluyor? Hangi konuda meraklı? Onun gerçek pusulası, sınav sonuç belgesinde değil; çocukluğundan beri taşıdığı o doğal meraktadır, muhtemelen.
Onların çocukluklarına bakın. Hangi oyuncakları seçiyordu? Hangi konularda soru sormaktan vazgeçmiyordu? Hangi uğraşın başından zorla kaldırılıyordu? Belki de gerçek meslek seçimi, üniversite tercih ekranından çok daha önce başlamıştır...
*****
Selçuk Şirin de konuyla ilgili olarak gençlere şunları söylüyor: ''İlgi alanlarını düşün. Hayallerine kıymet ver. Kendine şu basit soruyu sor: Yaparken zamanı ve mekanı unuttuğun uğraş nedir? Ben buna “tutku testi” diyorum. Okulda, evde, tatilde, arkadaşlarla ya da bilgisayar başında en çok neyi yaparken zamanı ve mekanı unutuyorsun? Saate bakmayı, yemek yemeyi, hatta nerede olduğunu unuttuğun bir yaratıcı uğraş, iş ya da hobin var mı? Bu sorunun yanıtı seni tutkuna götürür. Sıradan bir tıp doktoru olacağına, işine tutkuyla bağlı bir hemşire ol. Sıradan bir mimar olacağına, mekanda kaybolmayı göze alan bir iç mimar ol. Sıradan bir gıda mühendisi olacağına, yaratıcı bir şef ol...''
*****
Öğrenciyi puanının yeteceği en yüksek puanlı okula yerleştirme eğilimi, biraz da okulların prestij yarışından kaynaklanıyor; 'okulumuzdan şu kadar öğrenci şu şu bölümleri kazandı' diyebilmek için. Bu prestij yarışına maalesef ebeveynler de genellikle dahil oluyor...
*****
Diyorlar ki; herkes eğiliminin ve/veya yeteneğinin olduğu alana yönelirse; ihtiyacın çok üzerinde şairimiz, ressamımız, gitaristimiz olur ve buna karşın; muhtemelen yeteri kadar doktor, mühendis, hukukçu olacak insan bulamayız. Eğilim gerçekten böyle bir yöne kayarsa eğer; bu durum insanoğlunun doktor, mühendis veya hukukçudan çok, gerçekte şair, ressam ve gitariste ihtiyaç duyduğunu bize gösterir. Aslında daha sakin ve dingin bir hayata geçme isteğimizi gösterir, böyle bir gelişme...
*****
1978 yılında üniversite tercihimi yaparken bu bilinçte değildim ama yaklaşık 40 yıldır bu konuya bu pencereden bakıyorum. Geçmişte bu bakış oldukça riskli görünüyordu biliyorum, ama bugün Yapay Zeka nedeniyle, o en popüler meslekler bile son günlerini yaşadıkları için yani o en popüler mesleklerin bile geleceği oldukça belirsiz olduğu için, bu konuyu konuşmak çok daha kolay hale geldi...
*****
Sevgili genç arkadaşım...
Bence yaşamda başarı, pazartesi sabahı işe gitmekten nefret etmemektir. Başarı, akşam eve döndüğünde "bugün iyi ki bunu yaptım" diyebilmektir. Başarı, yaptığın işle karakterin arasında kavga yaşamamaktır...
Bu tercih aşamasında, hayat sana yalnızca bir meslek seçtirmiyor. Nasıl bir insan olacağını da soruyor. Tercih listeni hazırlamadan önce, birkaç dakika sessiz kal. Kendi sesini dinle. Çünkü doğru tercih, en yüksek puanla girilen bölüm değil. Doğru tercih, insanın içindeki tohumu büyütebileceği toprağı bulmasıdır...
