
Mucizeleriyle binlerce insanı peşinden sürükleyen, Osmanlı fermanıyla tarih sahnesinden kaybolan keşiş
Marmara’nın güney kıyısında, Gemlik yakınlarındaki Katırlı (bugünkü Esenköy), XVIII. yüzyılın ortalarında sıradan bir köy olmaktan çıkmış; İstanbul Rum Ortodoks Patrikhanesi’nin ve Osmanlı yönetiminin dikkatini üzerine çeken dinî bir hadisenin merkezine dönüşmüştü. Bu hadisenin başkahramanı, tarihe Aziz Aksentios adıyla geçen bir keşişti.
Andros Adası’ndan geldiği belirtilen Aksentios’un gençliğinde dinî eğitim aldığı, diyakozluk yaptığı ve bir süre İstanbul’da Patrikhane çevresinde bulunduğu aktarılır. Daha sonra Katırlı’ya yerleşerek köyün yukarısındaki Papaz Tepesi’nde bulunan, Samiriyeli Azize Fotini’ye adanmış küçük ibadethanede yaşamaya başladı. Azizlerin hayatlarını anlatan Synaksarion metnindeki “ἐν τῷ ναϋδρίῳ τῆς Σαμαρείτιδος Φωτεινῆς” ifadesi, onun Azize Fotini’nin küçük kilisesinde yaşadığını belirtir. Anlatıda ibadethanenin yanında kutsal kabul edilen bir su kaynağından, yani ayazmadan da söz edilir.
Aksentios’un çevresinde toplanan insanların yalnızca vaazlarını dinlemek için gelmediği, onun manevi gücüne ve şifa verme yeteneğine de inandıkları anlatılır. Kendisine atfedilen mucizeler arasında hastaların iyileştirilmesi ve özellikle çocuk sahibi olamayan kadınların dualarıyla şifa bulması öne çıkar. Katırlı’daki ayazmanın suyunun da bu iyileşme anlatılarında önemli bir yeri vardı. James Porter’ın torunları tarafından yayımlanan hatıra ve günlüklerinde, Katırlı’da kısırlığı tedavi edebildiğine inanılan bir keşişten söz edilmesi, Aksentios etrafında oluşan şöhretin yalnızca kilise kaynaklarında kalmadığını düşündürür. Elbette bunlar dönemin dinî inanç ve tanıklıklarını yansıtan mucize anlatılarıdır; modern tıbbî kanıt olarak değerlendirilmemelidir.
Aksentios’un ününü büyüten bir başka mesele ise yeniden vaftiz konusundaki görüşleriydi. XVIII. yüzyılda Ortodoks dünyasında, Katolik veya Ermeni kiliselerinden Ortodoksluğa geçenlerin nasıl kabul edileceği tartışılıyordu. Aksentios, bu kişilerin Baba, Oğul ve Kutsal Ruh adına üç kez suya batırılarak yeniden vaftiz edilmesi gerektiğini savunuyordu. Sade Yunancayla yaptığı etkili konuşmalar halkın yanı sıra din adamlarının da ilgisini çekti. Dönemin anlatılarında İstanbul patrikleri Kirillos ve Paisios’un, ayrıca İskenderiye Patriği Matthaios’un Katırlı’ya gelerek onu dinledikleri belirtilir.
Ancak keşişin çevresinde giderek büyüyen kalabalık, dinî tartışmayı Patrikhane ile ciddi bir otorite mücadelesine dönüştürdü. Osmanlı arşivlerinde bulunan Eylül 1752 tarihli hükümler, meselenin devlet makamlarına kadar ulaştığını açıkça gösterir. Gemlik ve Sidrekapısı naiplerine gönderilen emirlerde, Katırlı’da yaşayan Aksendyoz adlı rahibin yakalanarak İstanbul’a getirilmesi, ardından Aynoroz’a gönderilmesi isteniyordu. Belgede, çevreden çok sayıda insanın keşişin yanına geldiği ve başında büyük bir topluluk oluştuğu da kaydedilmişti. Böylece Katırlı, bir keşişin faaliyetleri nedeniyle Osmanlı resmî yazışmalarına girmişti.
Aksentios’un bundan sonraki akıbeti ise tarihin karanlıkta kalan sayfalarından biridir. Athanasios Komnenos Hypsilantis’in aktardığı anlatıya göre, halkın onu teslim etmemesi üzerine bir bostancıbaşı kendisini padişahla görüşmeye davet etti; Aksentios kayığa bindirildikten sonra öldürüldü ve cesedi denize atıldı. Başka kaynaklarda Aynoroz’a sürgün edildiği, burada kısa süre kaldıktan sonra ortadan kaybolduğu anlatılır. Kaisarios Dapontes’in kayıtlarında ise sürgünden kaçıp gizlice Katırlı’ya dönmüş olabileceği ihtimali de yer alır. Bu rivayetler arasında kesin bir hükme varmak mümkün değildir. Kesin olan, 1752’de Osmanlı yönetiminin onun hakkında yakalama ve sürgün emri çıkarmış olmasıdır.
Aziz Aksentios’un hikâyesi, Katırlı’nın geçmişinin yalnızca yerel bir köy tarihi olmadığını gösteriyor. Papaz Tepesi’ndeki Azize Fotini ibadethanesi, ayazma, şifa ve mucize anlatıları; Patrikhane ile yaşanan dinî ihtilaf ve Osmanlı arşivlerine yansıyan sürgün kararı, bu küçük yerleşimi XVIII. yüzyılın geniş dinî ve siyasî dünyasına bağlıyor. Keşişin mezarının nerede olduğu ve hayatının nasıl sona erdiği hâlâ kesin olarak bilinmiyor. Fakat adı, yüzyıllar sonra bile Katırlı’nın hafızasında ve tarihî belgelerde yaşamayı sürdürüyor.


