TÜRK DİL KURUMU’NUN KURULUŞUNA UZANAN YOLDA YALOVA İZİ
Türk Dil Kurumu’nun 94. kuruluş yıl dönümünde kamuoyuyla paylaşılan 1935 tarihli gazete kayıtları, Yalova’nın Atatürk’ün dil çalışmalarında üstlendiği tarihi rolü bir kez daha gözler önüne serdi.
Dönemin Türk Dili Araştırma Kurumu Genel Sekreteri İbrahim Necmi Dilmen’in Atatürk’e gönderdiği telgrafta yer alan ‘Üç yıl önce bugün Yalova’da kurduğunuz’ ifadesi, Türk Dil Kurumu’nun kuruluş süreciyle Yalova arasındaki güçlü bağı ortaya koydu.
Türk Dili Tetkik Cemiyeti’nin kurulmasının ardından Yalova’ya gelen Atatürk, dil alanındaki çalışmalarını burada da sürdürdü. Cemiyetin genel sekreteri Ruşen Eşref Ünaydın’ın anlatımlarına göre Atatürk, Yalova’da eski ve yeni sözlükleri inceledi, yabancı kökenli kelimelerin Türkçe karşılıkları üzerinde çalıştı ve çeşitli dil bilimi eserlerini okudu.
Haber / Zeynep TAŞTAN
Türk Dil Kurumu’nun kuruluşuna giden süreçte Yalova’nın taşıdığı tarihi önem, dönemin gazete haberleri ve Atatürk’ün yakın çevresinde bulunan isimlerin anılarıyla yeniden gündeme geldi. Türk Dil Kurumu’nun 94. kuruluş yıl dönümü dolayısıyla Yalova Türk Dil Bayramı Düzenleme Kurulu tarafından paylaşılan tarihi basın kaydı, Türk dili alanında yürütülen çalışmaların önemli bir bölümünün Yalova’da şekillendiğini ortaya koydu. Paylaşılan bilgilere göre Son Posta Gazetesi’nin 13 Temmuz 1935 tarihli sayısı ile Anadolu Gazetesi’nin 14 Temmuz 1935 tarihli sayısında yayımlanan haberde, dönemin Türk Dili Araştırma Kurumu Genel Sekreteri İbrahim Necmi Dilmen’in Yalova’da bulunan Mustafa Kemal Atatürk’e gönderdiği telgrafa yer verildi.
‘ÜÇ YIL ÖNCE BUGÜN YALOVA’DA KURDUĞUNUZ…’
İbrahim Necmi Dilmen tarafından gönderilen telgrafta Atatürk’e hitaben kullanılan ‘Üç yıl önce bugün Yalova’da kurduğunuz’ ifadesi dikkati çekti. Aynı haberin dönemin farklı gazetelerinde de benzer ifadelerle yayımlandığı belirtilirken, Atatürk’ün de kurumun ilk üç yıllık çalışmalarından duyduğu memnuniyeti bildirdiği, dil alanında görev yapan çalışanları kutladığı kaydedildi. Kuruluşun üzerinden yalnızca üç yıl geçtikten sonra kurumun genel sekreteri tarafından kullanılan bu ifade, Türk Dil Kurumu’nun kuruluş süreci ile Yalova arasında doğrudan bir bağ bulunduğuna işaret eden önemli bir tarihi belge olarak değerlendirildi. Yalova Türk Dil Bayramı Düzenleme Kurulu, ‘Yalova’da kurduğunuz’ sözünün yıllar sonra ortaya atılan yerel bir değerlendirme olmadığını; kurumun kuruluş döneminde görev yapan en yetkili isimlerden biri tarafından kullanıldığını ve dönemin basınına yansıdığını vurguladı.
DİL ÇALIŞMALARI 1930 YILINDA YALOVA’DA BAŞLADI…
Yalova’nın Türk dili çalışmaları açısından taşıdığı önemin, Türk Dili Tetkik Cemiyeti’nin 1932 yılındaki kuruluşundan daha önceye uzandığı belirtildi. Ruşen Eşref Ünaydın’ın anılarında yer alan bilgilere göre Atatürk, 1930 yılının yaz aylarında Yalova’da bulunduğu sırada Fransız tarihçi ve doğu bilimci Leon Cahun’ün Türk dilinin eskiliğiyle ilgili bir konuşmasının Türkçeye çevrilmesini istedi. Ruşen Eşref Ünaydın, söz konusu metnin çevirisini Yalova’da tamamlayarak Atatürk’e sundu. Kısa süre içerisinde yayımlanan çalışma, daha sonra ‘Türk Tarihinin Ana Hatları’ adlı eserin başlangıç bölümüne de alındı. Bu gelişme, Yalova’da yalnızca günlük görüşmeler yapılmadığını, Türk tarihi ve Türk dili üzerine yürütülen çalışmaların yazılı eserlere dönüşecek ölçüde ciddi ve kapsamlı biçimde sürdürüldüğünü gösterdi.
YALOVA’DAKİ SOFRALAR ÇALIŞMA MASASINA DÖNÜŞTÜ
Atatürk’ün Yalova’da bulunduğu günlerde gerçekleştirilen akşam toplantılarında tarih ve dil üzerine hazırlanan yazıların okunduğu, Türkçe kelimelerin kökenlerinin incelendiği ve farklı görüşlerin tartışıldığı aktarıldı. Toplantılara katılan bilim insanları, yazarlar ve devlet görevlileri, Türkçe’nin geçmişi, gelişimi ve yabancı dillerin etkisinden arındırılması üzerine değerlendirmelerde bulundu. Bu kayıtlar, Türk Dili Tetkik Cemiyeti henüz kurulmadan yaklaşık iki yıl önce Yalova’nın tarih ve dil çalışmalarının yürütüldüğü önemli merkezlerden biri olduğunu ortaya koydu. Atatürk’ün Yalova’daki çalışma ortamının, Türk dilinin araştırılması ve geliştirilmesine yönelik düşüncelerin olgunlaştığı bir hazırlık dönemi niteliği taşıdığı belirtildi.
ATATÜRK SÖZLÜKLERİ YALOVA’DA İNCELEDİ
Türk Dili Tetkik Cemiyeti’nin kurulmasının ardından Yalova’ya gelen Atatürk, dil alanındaki çalışmalarını burada da sürdürdü. Cemiyetin genel sekreteri Ruşen Eşref Ünaydın’ın anlatımlarına göre Atatürk, Yalova’da eski ve yeni sözlükleri inceledi, yabancı kökenli kelimelerin Türkçe karşılıkları üzerinde çalıştı ve çeşitli dil bilimi eserlerini okudu. Atatürk’ün çevresindeki isimlerle Türkçe’nin yapısı, kelimelerin kökeni ve Türkçe karşılıkların oluşturulması konusunda görüş alışverişinde bulunduğu kaydedildi. Bu çalışmalar, Yalova’nın yalnızca kurumun kuruluşundan önceki düşünsel hazırlıklara ev sahipliği yapmadığını, kuruluşun ardından yürütülen çalışmaların yönünün belirlenmesinde de etkili olduğunu gösterdi.
İLK DİL KURULTAYI KARARI YALOVA’DA VERİLDİ
Atatürk’ün Birinci Türk Dili Kurultayı’nın Eylül ayında toplanması yönündeki talimatını da Yalova’da verdiği bildirildi. 26 Eylül 1932 tarihinde Dolmabahçe Sarayı’nda toplanan Birinci Türk Dili Kurultayı, Türkiye’nin dil alanında yürüttüğü çalışmaların en önemli dönüm noktalarından biri oldu. Kurultayda Türkçe’nin tarihî gelişimi, söz varlığı, bilim ve sanat dili olarak güçlendirilmesi ile yabancı kelimelere Türkçe karşılıklar bulunması gibi konular ele alındı. Kurultayın açılış tarihi olan 26 Eylül, daha sonraki yıllarda ‘Dil Bayramı’ olarak kutlanmaya başlandı.
TARİHİ TELGRAF YALOVA’NIN ROLÜNÜ BELGELİYOR
Yalova Türk Dil Bayramı Düzenleme Kurulu, 1930 yılında başlayan çalışmalar, Türk Dili Tetkik Cemiyeti’nin kuruluşundan sonra gerçekleştirilen incelemeler ve ilk kurultay kararının birlikte değerlendirilmesi gerektiğine dikkati çekti. Bu gelişmeler ışığında İbrahim Necmi Dilmen’in 1935 yılında kullandığı ‘Yalova’da kurduğunuz’ ifadesinin tarihi anlamının daha açık biçimde görüldüğü belirtildi. Söz konusu ifade, Yalova’nın Türk Dil Kurumu’nun kuruluş sürecinde yalnızca sembolik değil, düşünsel ve çalışma ortamı bakımından da önemli bir yere sahip olduğunu gösteren dönemsel bir belge olarak değerlendirildi.
YALOVA TÜRK DİL BAYRAMI DÖRDÜNCÜ KEZ DÜZENLENECEK
Atatürk döneminde Yalova’da yürütülen dil çalışmalarının gelecek kuşaklara aktarılması amacıyla Cumhuriyet’in 100. yılında başlatılan Yalova Türk Dil Bayramı, 2026 yılında dördüncü kez gerçekleştirilecek. Yalova’daki sivil toplum kuruluşlarının ortak iradesiyle başlatılan etkinlikler, her yıl 26 Eylül tarihinde düzenleniyor. Yalova Türk Dil Bayramı Düzenleme Kurulu, etkinliklerle Atatürk’ün dil ve kültür çalışmalarında Yalova’nın taşıdığı önemi daha görünür hale getirmeyi ve kentin tarihî birikimini ulusal ve uluslararası çevrelere tanıtmayı amaçlıyor.
TÜRKÇE’NİN DOĞRU KULLANIMI İÇİN TOPLUMSAL BİLİNÇ
Kutlamalar kapsamında güzel, doğru ve etkili Türkçe kullanımı konusunda toplumsal bilincin artırılması hedefleniyor. Özellikle gençlerin Türkçe’yi bilinçli kullanma becerilerinin geliştirilmesi, Yalova’nın kent kimliği ve kültürel birikimine sahip çıkılması, dil alanındaki tarihî çalışmaların araştırılması ve kamuoyuna tanıtılması amaçlanıyor. Etkinliklerin aynı zamanda Yalova’nın kültür turizmine katkı sunması ve kentin Atatürk’ün dil çalışmalarındaki rolünün daha geniş kesimler tarafından bilinmesini sağlaması bekleniyor.
ETKİNLİKLER BİRKAÇ GÜNE YAYILACAK
Yalova Türk Dil Bayramı’nın gelecek yıllarda daha kapsamlı hale getirilmesi planlanıyor. Bu kapsamda kutlama programının birkaç güne yayılması, uluslararası katılımlı çalıştaylar düzenlenmesi ve gençlere yönelik söyleşi, eğitim programı ve çalışma toplantılarının artırılması düşünülüyor. Dil bilimcilerin, akademisyenlerin, yazarların, öğrencilerin ve sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla gerçekleştirilecek çalışmaların, Yalova’yı Türk dili konusunda önemli bir kültür ve araştırma merkezi haline getirmesi hedefleniyor.
YALNIZCA BİR YIL DÖNÜMÜ KUTLAMASI DEĞİL
Yalova Türk Dil Bayramı etkinliklerinin yalnızca belirli bir tarihin kutlanmasından ibaret olmadığı vurgulandı. Çalışmalarla Atatürk’ün Yalova’da yürüttüğü dil faaliyetlerinin araştırılması, tarihi belge ve bilgilerin ortaya çıkarılması, kentin Türk dili tarihindeki yerinin görünür hale getirilmesi ve elde edilen birikimin gelecek kuşaklara aktarılması amaçlanıyor. Bu yönüyle Yalova Türk Dil Bayramı, Atatürk’ün Türkçe’ye verdiği önemi yaşatan ve Yalova’nın Cumhuriyet tarihindeki kültürel rolünü güçlendiren kalıcı bir kültür çalışması olma özelliği taşıyor.
YEDİ KURUM ORTAK ÇALIŞIYOR
Yalova Türk Dil Bayramı Düzenleme Kurulu, farklı kurum ve sivil toplum kuruluşlarının katılımıyla çalışmalarını sürdürüyor. Kurulda Yalova Üniversitesi Türkçe Öğretimi Uygulama ve Araştırma Merkezi, Türk Ocakları Derneği Yalova Şubesi, Türkçenin Diriliş Hareketi Derneği, Yalova Balkan Göçmenleri Eğitim, Kültür ve Dayanışma Derneği, Uluslararası Kadın Farkındalık ve Toplumsal Gelişim Derneği, Yalova Kırım Türkleri Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği ile Azerbaycan ile Kardeşlik Derneği yer alıyor. Kurul, ortak çalışmalarla Yalova’nın Türk dilinin araştırılması ve geliştirilmesi sürecindeki tarihî konumunu daha geniş kitlelere anlatmayı sürdürecek.
