ATATÜRK’TEN LOZAN’IN 10. YILINDA YALOVA’DAN TARİHİ TELGRAF

Cumhuriyetin kurucusu Gazi Mustafa Kemal, Lozan Barış Antlaşması’nın 10. yıl dönümünde Başvekil İsmet Paşa’ya Yalova’dan anlamlı bir telgraf gönderdi..

Tarihi mesajın ardından İstanbul’a geçen Gazi, Moda’da deniz kazası geçiren Maarif Vekili Reşit Galip’i ziyaret etti. Atatürk, gece saatlerinde Ertuğrul yatıyla yeniden Yalova’ya döndü..

Haber / Zeynep TAŞTAN

Cumhuriyet tarihinin en önemli diplomatik belgelerinden biri olan Lozan Barış Antlaşması’nın 10. yıl dönümünde, Gazi Mustafa Kemal ile Başvekil İsmet Paşa arasında gerçekleşen telgraflaşmanın Yalova bağlantısı dikkat çekiyor. Dönemin gazete haberleri ve Atatürk kronolojileri incelendiğinde, Gazi Mustafa Kemal’in 24 Temmuz 1933 tarihinde Yalova’da bulunduğu, Lozan’ın yıl dönümü dolayısıyla İsmet Paşa’ya buradan bir kutlama telgrafı gönderdiği görülüyor. Atatürk’ün 25 Temmuz’da İstanbul’a geçtiği, aynı gün Maarif Vekili Reşit Galip’i Moda’daki evinde ziyaret ettikten sonra gece yeniden Yalova’ya döndüğü kayıtlarda yer alıyor.

‘BUGÜN LOZAN GÜNÜDÜR’..

Lozan Barış Antlaşması, 24 Temmuz 1923 tarihinde İsviçre’nin Lozan kentinde imzalandı. Antlaşmanın imzalanmasının üzerinden 10 yıl geçmesinin ardından 24 Temmuz 1933 günü Türkiye’nin birçok noktasında törenler düzenlendi. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi’nde yayımlanan ve dönemin gazetelerine dayanan araştırmada, Gazi Mustafa Kemal’in Başvekil İsmet Paşa’ya gönderdiği telgrafa yer verildi. Dönemin ifadeleriyle telgrafta şöyle denildi: “Bugün Lozan günüdür. Bugünü millete kazandıran zatı devletlerini bütün kalbimle tebrik eder ve gözlerinden öperim.” Atatürk’ün telgrafına Başvekil İsmet Paşa da şu sözlerle karşılık verdi: “Milletin sayısız fedakarlıklarının mahsulü olan Lozan günü için yüksek ve alicenabane iltifatınıza derin saygılarımla şükranlarımı sunarım.” Söz konusu telgraflaşma, Cumhuriyet gazetesinin 25 Temmuz 1933 tarihli sayısında da yayımlandı. Böylece Lozan’ın 10. yıl dönümünde devletin iki önemli ismi arasında gerçekleşen bu yazışma kamuoyuna duyuruldu.

TELGRAFIN ‘KAPLICADAN’ ÇEKİLDİĞİ YAZILDI..

Dönemin gazete metninde, Lozan’ın yıl dönümü dolayısıyla Cumhurbaşkanı Gazi Mustafa Kemal’in Başvekil İsmet Paşa’ya “kaplıcadan” bir telgraf gönderdiği belirtiliyor. Bu ifade, telgrafın Atatürk’ün sık sık bulunduğu Yalova Termal Kaplıcaları’ndan gönderildiğini gösteriyor. Atatürk’ün 24 Temmuz 1933 tarihli programına ilişkin kronolojik kayıtlarda da Gazi’nin Yalova’da bulunduğu belirtiliyor. Kayıtlara göre Atatürk, o gün Millet Çiftliği’nde denize girdikten sonra motorla Karamürsel’e geçmiş ve buradan İstanbul’a dönmüştü.

LOZAN’IN 10. YILI TÖRENLERLE KUTLANDI

Lozan Barış Antlaşması’nın 10. yıl dönümü, 1933 yılında geniş kapsamlı etkinliklerle kutlandı. Cumhuriyet gazetesinin 24 Temmuz 1933 tarihli sayısında, İstanbul Darülfünununda saat 15.30’da bir tören düzenleneceği, İstanbul Halkevinin ise saat 18.30’da özel bir program gerçekleştireceği duyuruldu. Darülfünunda gerçekleştirilen törene Kazım Paşa ile dönemin Maarif Vekili Reşit Galip de katıldı. Dönemin gazete haberlerine göre Türkiye’nin farklı şehirleri bayraklarla donatıldı, gece saatlerinde aydınlatmalar yapıldı ve Lozan’ın yıl dönümü çeşitli programlarla kutlandı. Atatürk Araştırma Merkezi tarafından yayımlanan araştırmada, Lozan’ın imzalandığı 24 Temmuz’un Atatürk döneminde ‘Lozan Sulh Günü’ veya ‘Lozan Sulh Bayramı’ adıyla kutlandığı, özellikle 1933 yılındaki 10. yıl törenlerinin geniş katılımla gerçekleştirildiği belirtiliyor.

YALOVA’DAN İSTANBUL’A GEÇTİ

Gazi Mustafa Kemal, Lozan’ın yıl dönümünün ardından 25 Temmuz 1933 günü Yalova’dan İstanbul’a geçti. Ancak İstanbul’a dönüşü sırasında Maarif Vekili Reşit Galip’in Moda açıklarında önemli bir deniz kazası geçirdiğini öğrendi. Cumhuriyet gazetesinin 26 Temmuz 1933 tarihli sayısında, Gazi Mustafa Kemal’in kazayı haber almasının ardından Ertuğrul yatıyla Moda’ya gittiği ve Reşit Galip’in köşkünü ziyaret ettiği bildirildi. Gazetenin birinci sayfasında yer alan haberde, Gazi’nin Reşit Galip’e geçmiş olsun dileklerini ilettiği, ziyaretin ardından bir süre Moda İskele Gazinosu’nda dinlendiği belirtildi. Atatürk’ün Moda’ya gelişi ve buradan ayrılışı sırasında iskele çevresinde toplanan binlerce kişinin kendisine sevgi gösterisinde bulunduğu da aktarıldı.

REŞİT GALİP VE ÇOCUKLARI ÖLÜM TEHLİKESİ ATLATTI

Aynı tarihli gazete haberlerine göre Reşit Galip, ailesi ve çocuklarıyla birlikte Moda-Fener açıklarında yelkenli bir sandalla denize açıldı. Sandalın devrilmesi üzerine Reşit Galip ve beraberindekiler denize düştü. Kazanın kısa sürede ciddi bir tehlikeye dönüştüğü, Reşit Galip’in çocuklarının kurtarılması için büyük çaba gösterdiği ve aile üyelerinin ölüm tehlikesi atlattığı dönemin basınına yansıdı. Vakit gazetesi de 26 Temmuz 1933 tarihli sayısında kazayı, “Reşit Galip Bey dün büyük bir tehlike atlattı” ifadeleriyle okuyucularına duyurdu.

GECE YENİDEN YALOVA’YA DÖNDÜ

Gazi Mustafa Kemal, Reşit Galip’i ziyaret edip geçmiş olsun dileklerini ilettikten sonra Moda’dan ayrıldı. Dönemin kayıtlarına göre saat 22.00 sıralarında İstanbul’dan hareket eden Atatürk, gece saat 01.00’de Yalova’ya ulaştı. Atatürk kronolojilerinde de 25 Temmuz 1933 günü iki ayrı gelişme kayıt altına alındı. Bunlardan ilki Reşit Galip’in Moda’daki köşkünde ziyaret edilmesi, ikincisi ise Atatürk’ün akşam Ertuğrul yatıyla İstanbul’dan Yalova’ya geçmesiydi.

YALOVA, ATATÜRK’ÜN ÇALIŞMA MERKEZLERİNDEN BİRİYDİ

Gazi Mustafa Kemal’in Yalova ile yakın ilişkisi 1929 yılında başladı. Atatürk, 19 Ağustos 1929 tarihinde Ertuğrul yatıyla İstanbul’dan Yalova’ya gelerek Termal Kaplıcaları ve çevresinde incelemelerde bulundu. Bu ziyaretin ardından Yalova ve Termal’in geliştirilmesine yönelik çalışmalar hız kazandı. Atatürk, sonraki yıllarda da Yalova’ya sık sık geldi. Yalova’da hem dinlendi hem de devlet işleri, tarih, dil, tarım ve şehirleşme konularındaki çalışmalarını sürdürdü. Yalova Belediyesi tarafından hazırlanan kaynakta, Yalova’nın zamanla Atatürk’ün önemli çalışma merkezlerinden biri haline geldiği belirtiliyor. Lozan’ın 10. yıl dönümünde gönderilen telgraf ve ardından yaşanan İstanbul-Yalova yolculuğu da Gazi Mustafa Kemal’in Yalova’da geçirdiği günlere ilişkin dikkat çeken tarihsel kayıtlardan biri olarak öne çıkıyor.