Sevgili Yalovalılar!
Sizlere bu hafta Yalova’nın çok eskilere uzanan tarihi derinliği olduğunu anlatmaya çalışacağım. Yalova mitolojisinden örnekler vereceğim. Kent kültürüne katkı sunmaya gayret edeceğim.
Bu konuyu seçmemim sebebi ise; hala kıramadığımız bir kasaba mantığında ısrar edilmesidir. Hâlbuki Yalova en güzel efsanelere sahip, gizemli hikâyeleri olan, tarih öncesi dönemlere ulaşan mitolojisiyle ön plana çıkan düşler kasabasıdır. İl olma hakkını elde etmemize rağmen kasaba mantığında ısrar etmemiz öncülük yapacak aydınlardan yoksun olmamıza bağlanabilir. Bu zamana kadar ne kültür müdürleri, bu zamana kadar hiç kimse denizin dibinde saklı inci gibi olan Yalova’yı bulup çıkaramadı. Vurdumduymazlık ve liyakatsizlik tüm hızıyla devam edip gitmektedir.
İşte Yalova mitolojisinden örnekler:
Yalova mitolojisi, Fenikeliler’den başlar.
Fenikeliler, milattan önce 1500 yıllarında büyük medeniyet kurmuş madenci topluluktur. Gemlik’te ticari sömürgeleri olan Fenikeliler, Yalova kaplıcalarına dahi ulaşmış, Yunan kültürünü etkisi altına almıştır. Fenike'deki Tyre şehrinin şifa tanrısı olan Eschmound ya da Eshmun, koruyucu tanrısı Melkart Yalova kaplıcalarındaki efsanenin ana konusudur. Daha sonraları bölgeye hâkim olan Yunanlıların kültürünü dahi etkisi altına almıştır.
Milattan önce 1300’lü yıllarda Altın Postu ele geçirmek için Kolhis krallığına yolculuk eden Argonotlarla birlikte Fenike inanışları, yerini Yunan mitolojisine bırakır.
Bölgeye Yunan kültürü hâkim olunca Eshmun’un yerini Asklepios, Melkart’ın yerini de Herkül almıştır.
Fenike tarihçisi Dr. Martdmann’a göre Yalova ismi, Yalakabad kelimesinden bozularak ortaya çıkmamıştır. Argonot gemisinden Gemlik’te inen ve su alma görevi verilen Herkül’ün yardımcısı Hylas sıcak su perileri tarafından kaçırılmıştır. (Hatırlatayım ki Gemlik iskelesine iki yüz metre uzaklıkta sıcak su kaynakları halen vardır.) Bunun üzerine Herkül, Gemlik Yalova arasındaki ormanlarda Hella ve Yalla diye bağırarak Hylas’ı aramaya çıkmıştır. Yalla Yalla… (Haydi çabuk olun) sözleriyle Hylas’ın izlerini sürmeye çalışırlar. Böylece Yalova kaplıcalarına ulaştılar. Hatta daha sonraki yıllarda bu adet yaşatılmış, yöre halkı ormanlarda ellerinde meşalelerle “Yalla Yalla” diye yürüyüşler yaparmış. Bu inanışa göre Herkül Yalova kaplıcalarına gelmiş ve kaplıcaların koruyucu tanrısı olarak Fenike kültüründeki Melkart’ın yerini almıştır.
Efsanenin bu cephesi Argonotların Kafkasya’ya ulaşmak için yol alırken Gemlik körfezinde mola vermesi sırasında yaşanmıştır. Bir de Altın Post’u çalıp Yunanistan’a dönerken Koruköy açıklarında Kolhis kralı Aites’in donanmasıyla tutuştukları savaş vardır. Altın Post’un götürülmesini hazmedemeyen Kolhis kralı Aites, donanmasıyla Koruköy önünde Argonot gemisine yetişir ve deniz savaşına tutuşur. Efsaneye göre “Kartal Kanatlı İlahlar” Argonotlara yardım eder. Adeta savaş uçakları gibi Kolhis donanmasına sorti yaparlar. Bu yüzden Koruköy’ün eski adı Sortheny olmuştur. Argonotlar kral Aites’in gazabından kurtulmayı başarır. Güç bela karaya çıkan Argonotlar bir müddet Koruköy’de kalırlar. Kartal Kanatlı İlahlara şükran duymalarının ifadesi olarak ilahların validesi olan Rhee adına burada bir tapınak yaparlar.
Zamanla Yalla’dan türeyen Yalova ismi bu süreçte unutulur. Pythia olarak anılan bu yerleşim tarihçi Plutarch'a göre bugünkü Koruköy’le Termal arasında Theseus, Pythopolis adıyla modern bir şehir inşa eder. Atina asilzadelerinin kolonisi haline gelen bir kasaba olarak şöhrete kavuşmuştu. Çünkü Pythia, Yunanistan’daki Delfi tapınağının gelecekten haber veren kâhiniydi. Aynı kehanet Yalova kaplıcalarının kâhin ve kahineleri ya da rahip ve rahibeleri tarafından da yapıldığından Atina asilzadelerinin kurduğu bu modern şehre Pythia’nın şehri anlamında Pythopolis ismi layık görüldü.
Yalova kaplıcaları, asıl şöhretini Büyük Kostantin zamanında kazanır. Konstantin, İranlılarla yapacağı savaş öncesi Yalova kaplıcalarına gelir ve burada adakta bulunur. Savaşı kazanınca da adağını yerine getirir ve Yalova kaplıcalarına Baş Melek Mikail kilisesi yaptırır.
Daha sonra İmparator Zeno, Koruköy’de ana tanrıça Rhee adına yapılan tapınağın yıkıntıları üzerine Hz. Meryem adına büyük bir kilise inşa eder.
Hristiyanlık inancı bölgeye hâkim olunca yüzyıllardır dans eden üç peri figürü ortadan kaybolur ve yerine gerçekte yaşamamış ama figür olarak perilerin yerine konulan üç azize anlayışı konulur.
Bölge Türklerin eline geçince İslam kültürü hâkim unsur olduğu için güç ve kuvvetin sembolü olan Bineva Baba, Ababuş Baba ve Abdal Murat efsaneleri önceki kültürün egemen unsurlarının yerine geçer.
…
Sırada Altın Post’un Yalova bölgesindeki hikâyesi, Kara Kilise Efsanesi, Armutlu Kral Kızı Çukuru efsanesi, Helena Efsanesi, Bineva Baba efsanesi gibi önemli konular bulunmaktadır. Konuları derledikçe sizlerle paylaşacağım.
